Stairway to Paradise

Kloosterkerk, Den Haag, 16 September 2026

Achter de vestibule van het bestaan, Daar waar de jassen aan de kapstok hangen om je, als je wilt, naar buiten te voeren. Daar ook, waar je de pantoffels aantreft die je behaaglijk naar binnen zullen torsen, daar aan het einde van de gang vind je de tussendeur. Door het glas in lood raam van de deur kun je hem, wat verkleurd en vervormd zien aftekenen, “de trap”. De weg die naar boven leidt naar dat wat in de meeste huizen de privé vertrekken zijn. 


Dit beeld dat mij nostalgisch meevoert en aan mijn ouderlijk huis doet denken heeft wellicht ook bij de tekstdichters van de George Gershwin compositie, Ira Gerswin en B.G. Desylva door het hoofd gespeeld toen zij, nu inmiddels meer dan honderd jaar geleden het lied ‘Stairway to Paradise’ componeerden.


Reeds in het eerste couplet legden zij vast dat er diverse manieren zijn om een trap te beklimmen. Volgens het lied kunnen de stappen, de maat en het ritme van de dans je door de poorten van de hemel voeren. Je kunt er zo dicht het lied, vandaag al beginnen. Als je dus eenmaal door de glas in lood deur bent, maak je dan maar ras uit de voeten, want tot elke prijs zal iedere dag een nieuwe trede van de trap je daar werkelijk brengen; Paradise! Het maakt niet uit welk ritme je daarbij aanhoudt, als je je ziel erin legt, dan kom je vanzelf boven. 

Was het leven maar een Gershwin lied.


STAIRWAY TO PARADISE

Vandaag valt mij de eer te beurt om U mee te voeren op mijn Stairway to Paradise. In dit geval is de trap naar het spreekwoordelijke Paradijs een textiel werk dat zoals veel van mijn werk een zekere tweespalt in zich draagt. Waar mijn werk vaak een wandkleed betreft dat zich als kledingstuk voordoet, zijn er ook kledingstukken die er van overtuigd zijn dat ze gewoon aan de muur mogen hangen. En daarmee bedoel ik niet aan een knaapje in de vestibule. 

Het textiele werk wat nu zijn première viert tussen de monumentale bogen van de onlangs opgefriste Kloosterkerk is zowel een wandkleed als de verbeelding een glas in lood raam. Deze techniek van vervilt garen op vlies materiaal gebruikte ik al eerder in een werk voor de Bellini opera Bianca en Fernando waar ik de usurpator in de slotscène het hoofd liet buigen naar een langzaam oplichtende verbeelding van de kruisiging van mijn patroonheilige Petrus. De langzaam doorbrekende schitterende zonnegloed bracht het berouw, de inkeer.

Stained glass tapestries

Stairway to Paradise

Vaak lijkt het leven de synopsis van een Opera.

 In de werken heb ik veel metallic effecten gebruikt om de schittering van het paradijs te weerspiegelen. Daar waar U denkt dat de zon in het tweede doek geel is mag ik U aanraden nog eens tijdens een avond presentatie naar de kerk te komen. De zon komt in kunstlicht door het gebruik van reflecterend garen als het ware los van de voorstelling.



Wat waarschijnlijk opvalt als we vanuit de zichtzijde van het werk naar de zes lamellen kijken, is dat er vijf hoofdkleuren gebruikt zijn; geel, groen tweemaal rood, wit en tot slot blauw. Deze kleuren zijn niet manna uit de hemel komen vallen, of misschien toch. 

Bomen en Tibetaanse kleuren

Toen ik de opdracht voor deze werken op mij nam had ik juist een serie Sartorial Statues gepresenteerd die geïnspireerd waren door Tibetaans Boeddhisme en de Tibetaanse wijze van het dragen van kleding. Deze kleding heeft feitelijk grotendeels haar wortels in de diverse verschijningsvormen van de Chinese kostuumgeschiedenis. De Sartorial Statues, kleermakers beelden, volgde de kleuren van de vijf elementen die we in de Tibetaanse religie en volkscultuur aantreffen. Geel staat voor aarde, groen voor water, rood voor vuur, wit voor lucht en blauw voor ruimte. Ruimte die we in dit geval als het heelal kunnen lezen. Een niets vermoedende toerist in het hoge Himalaya gebergte zal deze kleuren te pas en te onpas tegenkomen als de gebedsvaantjes die als feestelijke guirlandes door het hele land lijken te dansen.


Naast de kleuren van het Tibetaans Boeddhisme die een leidraad werden, voerde ik een inspirerend gesprek met een vertegenwoordiging van de geloofsgemeenschap van deze kerk. Hierbij kwam het thema bomen dat de diensten van de kerk dit najaar met elkaar verbindt aan de orde. Hoe volgens het spreekwoord verder een koe een haas vangt, was voor mij in deze vrij eenvoudig.


 Bomen spelen in veel van mijn werken een beduidende rol. Ik maakte vijfentwintig jaar geleden het kleermakers standbeeld ‘’Orlando’’ waarin een vrouw en een man omhelsd worden door een monumentale mantel en zo uitdrukking geven aan de scene in het gelijknamige boek van Virginia Woolf. In het boek slaapt een dan al eeuwenoude man op de helft van zijn leven onder een boom en na wat jaren lijken wordt hij als zij wakker, Orlando is nu een vrouw. In het boek wordt het hoofdstuk afgesloten door een prachtige frase;


 ‘’ And the poets sang beautifully about how roses fade and petals fall, The story was brief they sang, the story is over, one long sleep is to be slept by all”


Voorwaar een inspirerende zin die een kunstwerk op zich is. De zin ook, die mij sinds decennia op mijn Stairway to Paradise vergezeld. 


Voorts is er in het thema bomen het tweedelige standbeeld van Filemon en Baucis, een echtpaar op leeftijd die na onderdak te hebben gegeven aan Zeus en Apollo een wens mogen doen. De wens dat zij voor eeuwig samen wilde zijn deed hen stand op heden in bomen veranderen. Opvallend in beide verhalen is dat zij naar de eeuwigheid verwijzen, hoe toepasselijk is het waar de trap die naar de hemel voert traditioneel van het hout van bomen gemaakt is. Er is nog een bont panopticum andere voorbeelden te noemen. De tijd daarvoor ontbreekt ons. In ieder geval wilde ik dat mijn werk aan zou sluiten bij het thema dat de predikanten van de kerk hadden geïnitieerd, bomen, en mijn werk daar deel van uit laten maken. 


Terug naar het wandkleed bedacht ik vanuit deze overweging dat het lover van de bomen de kleuren van de wuivende Tibetaanse gebedsvaantjes op enig moment en enig seizoen zouden moeten benaderden. De, in brede zin culturele betekenis van deze bomen zouden het uitgangspunt worden.


Zo voert de ‘’Stairway to Paradise’’ ons langs een weg waarbij ik vaak aan een grote prent achter in de klas van broeder Sygebertus op de Franciscus school in het centrum van Bergen op Zoom moet denken. De prent die de weg naar de hemel en naar de hel verbeeld. De weg die op de plaat als een stripboek las; het stijgende smalle pad dat je middels kommer, kwel en devote toewijding tot de hemelpoort brengt of de comfortabele boulevard die hoogmoed en succes brengt maar die uiteindelijk tot de poort leidt waar men alle hoop moet laten varen. Waarschijnlijk weerspiegelt dat beeld uit mijn vroege jeugd zich in het eerste doek.


Two roads diverged in a yellow wood,
And sorry I could not travel both
And be one traveller, long I stood
And looked down one as far as I could
To where it bent in the undergrowth;


Zo luidt de eerste strofe uit het pastorale gedicht ‘’The road not taken’’ van de Amerikaanse dichter Robert Frost.

Is de weg die je op het levenspad inslaat een pad dat je tot grote hoogtes voert of is het juist de weg die je langs de afgronden van het leven zal voeren. Is de afgrond niet juist de loutering berg, die, uiteindelijk de trap achter de deur in de vestibule zal laten zien, de trap die ons stap voor stap… 


I shall be telling this with a sigh
Somewhere ages and ages hence:
Two roads diverged in a wood, and I—
I took the one less travelled by,
And that has made all the difference


De voetstappen in het gedicht van Robert Frost uit 1916 staan voor altijd op het eerste doek. 

Parallel aan de stam van de Yellow wood boom zien we het met gras overwoekerde pad dat tot de zon leidt, de stappen staken, wie te dicht bij de zon komt doet de vleugels smelten. De voetstappen voeren onverwijld naar het aansluitende doek, waar de luchtwortels van de altijd groene Banyam boom een verhaal van tegenstelling verbeelden. Ik zocht naar de bomen die in het Paradijs zouden hebben gestaan. In een eerder werk heb ik mij bij de verbeelding van het hof van Eden bij een voor de hand liggend appeltje gehouden maar hier geboden de muzen mij dieper te graven.


Banyam

Een van de bomen die in obscure teksten genoemd wordt is de Banyam, de Ficus Bengalensis, een boom die, als ik een beeld oproep van met wortels doorkliefde Aziatische tempels, waarschijnlijk eenieder bekend is. Zijn zaden worden door vogels en andere boom bewonende dieren verspreid en kunnen hoog in het bladerdak ontkiemen; van daaruit laten zij luchtwortels naar beneden groeien, omhullen zij de gastboom en wonen zij die uiteindelijk letterlijk en figuurlijk uit. Zo wordt een boom uiteindelijk de stairway to paradise, letterlijk en figuurlijk. Met een beetje kwade wil zou je dit vanuit religieuze overwegingen kunnen wegen en dit symbool laten staan voor het goede van geloof, het zaad dat wortel schiet op de schouders van wie voor hem gaan. In het kader van de feestelijke rede en de gewijde grond waarop wij ons bevinden laat ik de kwade kanten van deze bespiegeling aan de toehoorder.


Glasir

De poorten die de twee rode doeken aan elkaar verbinden worden haast aan het oog onttrokken door het rood bronzen lover van Glasir, de glanzende boom uit de Noordse mythologie die voor de deuren van Walhalla zou hebben gestaan. Daar, in Asgard, werd hij bezongen als het mooiste onder goden en mensen, een boom waarvan de bladeren niet zomaar rood waren maar goudrood, alsof het licht zelf zich in het gebladerte had vastgezet. Zo schuift naast de Banyam, die als een levende trap zijn wortels naar beneden zendt, een andere boom het beeld binnen: niet de parasiet die zich aan een drager hecht, maar de boom die de drempel markeert, het blinkende voorteken van een zaal waar het aardse in het mythische overgaat. En omdat in oude verzen zelfs brons-goud kon worden aangeduid als Glasirs loof, worden deze rode doeken voor mij niet alleen verbonden door kleur, maar door een taal waarin blad, waarin metaal en licht ongemerkt in elkaar overgaan.


Blaise

In het tweede rode doek is het vacuüm dat tussen de bladeren van Glasir schuilgaat, de leegte het meest in het oog springende element van de compositie. Dit is waarschijnlijk het meest religieus geïnspireerde doek in de serie, voor mij intellectueel gezien het voornaamste kleed. Het verbindt de twijfel en de gedachten van Blaise Pascal in hun essentie aan die van mij. Het vacuüm wordt omgeven door een van de frasen uit de Doxologie, door hem en met Hem en in Hem. Woorden uit de katholieke liturgie die mij in alles wat ik doe- en gegeven is te maken- in het hart geschreven staan.


Hoe de Muzen mij steeds weer meevoeren op een wonderbaarlijke reis door dat wat ik op onverklaarbare wijze weet, of vanuit het universum aan mij meegegeven wordt is en blijft een groot mysterie. Misschien vind ik die weldaad juist in de leegte die Pascal formuleerde en die na zijn overlijden in zijn Pensées zijn samengevoegd. Ik heb dit besproken met de Franse wiskundige, Benjamin Legros, die voor mij de volgende overwegingen, als ware het de Pensée zelf formuleerde.


  • Ik denk dat Pascal met jouw project rond de Grote Leegte zou kunnen dialogeren, maar misschien niet alleen via het idee van leegte als afwezigheid.


  • Pascal heeft zich eerst als wetenschapper voor de leegte geïnteresseerd. Hij probeert te tonen dat de leegte werkelijk bestaat en dat zij kan worden ervaren. In deze context gebruikt hij met name het idee van een “grote leegte” en een “kleine leegte”. De leegte is bij hem dus iets concreets, materieels, en niet eenvoudigweg het niets.


  • Maar in de Pensées krijgt deze kwestie een andere dimensie. Pascal plaatst de mens tegenover de onmetelijkheid van het universum. De mens is fysiek bijna niets tegenover wat hem omringt, en toch bezit hij het vermogen om te denken en te begrijpen wat hem overstijgt.


  • Een zin lijkt mij bijzonder mooi voor jouw werk: “Door de ruimte begrijpt het universum mij en verzwelgt het mij als een punt; door het denken begrijp ik het.”


  • De leegte zou dat kunnen zijn wat open blijft te midden van het levende, dat wat de vormen omringen zonder erin te slagen het te vullen.


  • Een andere zin van Pascal kan dit idee voortzetten: “De eeuwige stilte van deze oneindige ruimten beangstigt mij.”


Aldus Benjamin Legros.

Graag voeg ik daar nog een quote aan toe en breng daarmee de leegte van Blaise Pascal terug naar de luchtwortels van de Banyam boom. Weerom zie ik vanuit mijn ooghoek met verbazing van uit de vestibule de trap achter de glas in lood deur.


"We understand nothing of the works of God unless we take it as a principle that He wishes to blind some and to enlighten others."


Leuce

Na het roodgouden loof van Glasir voert de trap mij verder naar een lichter blad, naar Leuce of Leuke. Haar naam betekent in het Grieks; wit. Haar leven eindigde in een metamorfose ze muteerde tot de witte populier. In de Grieks-Romeinse mythologie is zij een Oceanide, een dochter van Oceanus, maar haar lot doet haar de branding niet ontstijgen: Hades voert haar mee naar de onderwereld, waar zij haar leven voltooit en na haar dood door hem in een witte populier wordt veranderd. Ze wordt geplant in de Asphodel medows, de Elyseïsche velden. Zo verschijnt er opnieuw een boom op de grens, niet alleen tussen aarde en hemel, maar tussen bovenwereld en onderwereld, tussen het zichtbare en dat wat zich aan het oog onttrekt.


Everywhen

Wanneer Herakles uit de onderwereld terugkeert, kroont hij zich met een tak van deze boom. Dat beeld is voor mij van groot belang omdat het blad van de witte populier twee gezichten heeft: de ene zijde licht en wit, de andere zijde donkerder, groener, alsof ieder blad zelf al een kleine drempel is. De witte kant houdt het licht vast, bijna als kalk, as of maanlicht; de groene kant blijft aan het levende, aan sap, groei en voorjaar gebonden. In één blad wonen zo de bovenwereld en de onderwereld samen, de dood en de wederopstanding. Het verstillen en het opnieuw gaan bewegen.


De Britse Schrijver Robert Graves heeft juist in die dubbelheid de poëtische kracht van Leuce herkend. In The White Goddess, zijn merkwaardige en bezielde vademecum van de dichterlijke mythe, laat hij de witte populier verschijnen tussen de bomen van wederopstanding, naast de els en cipres. De boom is een metafoor: een blad dat spreekt in kleur, in mythe, in adem en terugkeer. De witte godin van geboorte, liefde en dood die hij achter vele mythologische gedaanten vermoedt, schuift hier als het ware door het populierenblad heen. Zij is niet één gestalte maar een lichtval, een wisseling van kanten, wit aan de achterkant van het blad, groen aan de voorkant, en juist in die omslag wordt de poëzie geboren.


Daarom is deze kleurwisseling voor het doek geen bijkomstigheid maar wezenlijk. Het wit is hier niet slechts de kleur van lucht in het Tibetaanse vijftal, niet alleen de open plek of het vacuüm van Pascal, maar ook het blad dat uit de onderwereld terugkeert en bleekheid als herinnering meedraagt. Het groen daarentegen blijft water, groei, mogelijkheid, het vochtige begin waaruit een boom zich opricht. Tussen wit en groen ligt dezelfde beweging die de hele trap draagt: afdalen om op te stijgen, verdwijnen om zichtbaar te worden, sterven om opnieuw als lover aan het licht te komen.


Gekroond met de lauweren van Heracles lopen we verder op het pad dat we bij aanvang van de reis hebben gekozen en belanden in Everywhen. Dit is niet de nieuwste attractie in Disneyland, maar de wereld waar kunst en religie elkaar ontmoeten: de vlakte waar een éclatant feu d’artifice de ideeën van ooit, los van tijd en plaats, laat oplichten in de hoofden van hen die werkelijk kunnen waarnemen.


Everywhen, het land ook van de dromen, waar de eucalyptus zich als een trap het firmament in slingert. Waar het vuurwerk van de bloemen van de eucalyptus zich als sterrenstelsels, en magnifieke supernovae aan ons vertonen. Niet voor niets hielden de Aboriginals de blauwe eucalyptus voor de weg door de kosmos, daar waar de dromen wonen.


In die droomtijd, of misschien beter gezegd in dat Everywhen van de Aboriginals, valt tijd niet uiteen in vroeger, nu en later. Het is een wereldbeeld waarin het landschap niet slechts decor is, maar drager van oorsprong, herinnering en betekenis. De aarde wordt er bewoond en gevormd door voorouderlijke gestalten, en bepaalde plaatsen behouden daardoor een bijzondere kracht. Zo wordt de weg door het landschap tegelijk een weg door de tijd, een route waarin schepping, verhaal en aanwezigheid samenvallen.


Binnen die verbeelding krijgen grote bomen een vanzelfsprekende rol als verbinding tussen aarde en hemel. Zij zijn geen stilstaande stammen, maar ladders, assen, doorgangen. Hun wortels grijpen in de grond, hun kruinen verdwijnen in het licht, en juist daartussen bevindt zich de mens: kijkend, klimmend, twijfelend, verlangend. Dat de eucalyptus in sommige overleveringen als zo’n doorgang naar de hemel verschijnt, sluit wonderlijk aan bij de trap die mij vanaf het begin van dit werk vergezelt.

Zo wordt de eucalyptus in dit laatste doek geen herhaling van wat voorafging, maar een samenvatting van de hele reis: een blauwgroene gestalte die zich uit de aarde losmaakt en zich naar het firmament slingert. De vuurwerkachtige bloemen openen zich als sterren, en brengen de trap nog eenmaal in beweging. Niet langer alleen als huiselijke herinnering achter een glas-in-looddeur, maar als een weg door ruimte en droom, langs stammen, wortels, bladeren en licht, naar een paradijs dat niet buiten de wereld ligt maar telkens even zichtbaar wordt wanneer kunst, verhaal en geloof elkaar raken.


In gedachte kom ik weer thuis, hang mijn jas aan de kapstok en trek een paar sloffen aan, open de deur waarin gele groene rode witte en blauwe tinten in de weerkaatsing van het zonlicht als vlinders de trap op lijken te dansen. Voorlopig blijf ik maar beneden. Ik hoor de klokken van De Heilig Maagd Kerk oproepen tot eenheid. Daar waar ik mij op zondag ochtenden comfortabel voelde tegen de persianer van mijn grootmoeder, dansen nu de coryfeeën van het Nederlands ballet. Ook uit het huis is de ziel verdwenen de tussendeur is gesloopt, het glas in lood versplinterd, boven heb ik daar niets meer te zoeken. De weg die we kiezen ligt niet altijd voor de hand. Ik waan mij kortstondig een op het pad gekeerde beeldenstormer in een kerk die van alle vermoedde ijdelheid ontdaan is. Het is goed dat er nog kerken zijn laten we ze koesteren.